DİA tələbəsi Tamara Xanməmmədovanın baxışında: “İranın regiondakı gücü – proksilər, enerji və Çin-Rusiya əməkdaşlığı”

İranın əsas güc mənbələri dedikdə onun enerji sektoru, proksi qrupları, Rusiya və Çinlə olan əlaqələr, SEPAH-ın fəaliyyəti  daxildir.

1)Bildiyimiz kimi regionda İranın əsas güc mənbələrindən birisi onun proksi qruplaşmalarıdır. Baxmayaraq ki, İran rəhbərliyi (məsələn, Ali dini lider) dəfələrlə bildirib ki: “İranın proksi qüvvələri yoxdur”. İran niyə  bunu qəbul etməməyinin səbəbiisə; beynəlxalq təzyiq və sanksiyalardan qaçmaq, birbaşa müharibə məsuliyyətini üzərinə götürməmək, “plausible deniability” (inkar edə bilmə imkanı) saxlamaq üçündür.İsrailə görə isə vəziyyət  aşağıdakı kimidir;

1979-cu ildə baş verən İran İslam İnqilabından sonra İran öz ideologiyasını dünyaya yaymaq üçün terror proksi qrupları yaratmaq, maliyyələşdirmək və silahlandırmaq üzərində çalışır. Bu, həmin radikal ideologiyanı tətbiq etmək məqsədi daşıyır. İranın və onun proksi qruplarının ideologiyasının əsas sütunlarından biri İsrail Dövləti-nin zəiflədilməsi və məhv edilməsidir. İranın adından fəaliyyət göstərən qruplar tez-tez ABŞ qüvvələrinə hücumlar həyata keçirib və ekspertlər bildirir ki, İran regionda hegemonluq qurmaq və Qərb güclərini bölgədən çıxarmaq məqsədilə öz tərəfdaş şəbəkəsini daha da gücləndirmək istəyir. Son illərdə İran bu qüvvələr arasında əməkdaşlığı artıraraq ortaq düşmənlərə qarşı daha vahid “müqavimət oxu” yaratmağa çalışır.Yalnız proksilərlə irəli getmək və ABŞ,İsrail kimi dövlətlərlə mübarizə aparmaq mümkün deyil.

2)Digər əsas amil; İranın enerji sektoru, iqtisadiyyatın gəlirlərdən asılı olması səbəbindən, şübhəsiz ki, ölkə iqtisadiyyatının ən çox diqqət mərkəzində olan sahəsidir. İslam inqilabından sonra İranın enerji sektoru əsasən köhnəlmiş texnologiya və avadanlıqlar səbəbindən tənəzzülə uğramışdır. Neft hasilatı 1974-cü ildə, şah hakimiyyətdə olduğu dövrdə, gündə 6 milyon barrel (mbd) olduğu halda, 1979-cu il inqilabından sonra təxminən 3.8 mbd səviyyəsinə düşmüşdür. Bu miqdarın təxminən 2.4 mbd hissəsi ixrac olunur.

İranın təsdiqlənmiş neft ehtiyatları təxminən 138 milyard barrel təşkil edir ki, bu da dünya ehtiyatlarının təxminən 10 faizinə bərabərdir. Təbii qaz ehtiyatları isə daha da diqqətəlayiqdir—təxminən 940 trilyon kub fut olub, yalnız Rusiyadan sonra ikinci yerdədir. 1990-cı illərin ortalarında İran rəhbərliyi etiraf etmişdir ki, neft sektorundakı tənəzzülün qarşısını almaq və yetərincə istifadə olunmayan qaz sektorunu inkişaf etdirmək üçün iri beynəlxalq enerji şirkətlərinin xarici investisiyası zəruridir.

Enerji sektorunun inkişafı məqsədilə İran öz ideoloji yanaşmalarını müəyyən qədər uyğunlaşdıraraq əhəmiyyətli xarici investisiyaları cəlb etməyə çalışmışdır. 1995-ci ildə İran ilk dəfə olaraq quruda və dənizdə yerləşən müxtəlif neft və qaz yataqlarını “buy-back” (geri satınalma) modeli əsasında xarici investorlara təklif etmişdir. Bu modelə əsasən, investor şirkətlər bütün inkişaf xərclərini qarşılayır və layihə məhsuldar olduqdan sonra həmin sahənin gəlirlərindən müəyyən sabit gəlirlilik faizi ilə geri ödəniş alırlar. Bu mexanizm İran rəhbərliyinə xarici investisiyaya icazə verərkən milli suverenliyin pozulmadığını iddia etməyə imkan vermişdir.

1996-cı ildə ABŞ Konqresinin qəbul etdiyi “İran-Liviya Sanksiyaları Aktı”na baxmayaraq, İranın bu təklifi xarici investorların diqqətini cəlb etmişdir. Həmin qanun 2001-ci ildə daha 5 il uzadılmış və İranın enerji sektoruna investisiya yatıran xarici şirkətlərə sanksiyalar tətbiq etməyi nəzərdə tutmuşdur. Lakin Klinton və Buş administrasiyaları bu şirkətlərə qarşı real sanksiyalar tətbiq etməmiş, bu da bəzi xarici şirkətlərin ABŞ qanunlarının əhəmiyyətini azaltmasına səbəb olmuşdur.

1997-ci ildən etibarən, “buy-back” planı çərçivəsində ilk xarici investisiyalar başladıqdan sonra, xarici şirkətlər İranın təxminən ondan çox neft və qaz yatağının inkişafı üçün azı 15 milyard dollar investisiya qoymağa razılıq vermişlər. İlk investisiyalar artıq hasilata başlamış, daha sonrakı layihələr isə inkişaf mərhələsindədir və yaxın gələcəkdə istehsala başlaması gözlənilir. İran bu investisiyalar sayəsində neft hasilatını 2009-cu ilə qədər gündə 5 milyon barrelə, 2024-cü ilə qədər isə 7 milyon barrelə çatdırmağı planlaşdırırdı.

Yeni investisiyalar nəticəsində hasil olunan təbii qazın böyük hissəsi daxili bazar üçün və ya neft hasilatını artırmaq məqsədilə yataqlara yenidən vurulmaq üçün istifadə olunur. Bununla yanaşı, İran Türkiyəyə birgə boru kəməri vasitəsilə qaz ixrac edir. İran böyük qaz ixracatçısına çevrilməyi hədəfləyir və son illərdə, xüsusilə Çin və Hindistanla uzunmüddətli (25 illik) müqavilələr imzalamışdır. Eyni zamanda, İran Hindistan və Pakistan ilə üç ölkəni birləşdirəcək qaz kəmərinin tikintisi üzrə danışıqlar aparır. ABŞ-ın Buş administrasiyası isə bu layihə ilə bağlı narahatlığını açıq şəkildə ifadə etmiş və İranı əhatə edən enerji marşrutlarına qarşı çıxmaq siyasətini davam etdirmişdir.

Elə indiki dövrdə gedən müharibə də Xarq adasının əhəmiyyətini anlamağa kömək edir. Bir müddətdir ki, ABŞ qüvvələrinin nə vaxtsa Xarq adasını ələ keçirməyə cəhd edib-etməyəcəyi ilə bağlı müzakirələr aparılır. Adanın ələ keçirilməsi təkcə İranın neft ixracını dayandırmaqla kifayətlənməz, həm də materikə qarşı hücumlar həyata keçirmək üçün platforma rolunu oynaya bilər.

Pentaqon rəsmiləri İrana quru qüvvələrinin yerləşdirilməsi üçün ətraflı hazırlıqlar görüblər. Həm Pentaqon, həm də Ağ Ev konkret qoşun yerləşdirilməsi və ya mümkün planlar barədə şərh verməkdən imtina etsə də, belə bir variantın mövcud olduğunu dəfələrlə vurğulayıb. İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu üçün adanın ələ keçirilməsi faktiki olaraq onun iqtisadi “həyat damarını” kəsmək demək olardı və bu da onun müharibə aparmaq imkanlarına ciddi təsir göstərə bilər.ABŞ-ın adanı ələ keçirməyə yönəlmiş əməliyyatı nisbətən kiçik miqyaslı olsa da, çətin olardı. ABŞ desant qüvvələri ya dəniz vasitəsilə, ya da hava-desant əməliyyatı ilə xeyli məsafə qət etməli olardı.

3) Eyni zamanda SEPAH-ın da rolunu qeyd etmək yerinə düşərdi. SEPAH regionda İranın kəşfiyyat əməliyyatlarında mühüm rol oynayır. Xüsusilə farslardan ibarət olan bu qruplaşmanı ABŞ və Bəhreyn rəsmi terror təşkilatı kimi tanıyır. 1979-cu ildəki İran İslam İnqilabından qısa müddət sonra yeni rejim xarici dəstəkli hər hansı çevrilişin qarşısını almaq üçün – məsələn, CIA-nın 1953-cü ildə milliyyətçi baş nazir Məhəmməd Müsəddiq-i devirmək üçün həyata keçirdiyi kimi – “İnqilab Keşikçiləri” , yaxud sadəcə Pasdaran

improvizə edilmiş bir milis qüvvəsi daşıyırdı. Pasdaran ölkənin yeni rəhbərlərinə dövləti idarə etməkdə və hökumətin islam əxlaq kodeksini tətbiq etməkdə də kömək edirdi. Yalnız 1980-ci ildə İraq İranı işğal etdikdən sonra təşkilat daha geniş rol alaraq ənənəvi hərbi qüvvəyə çevrildi; eyni zamanda, öz müstəqil nazirliyinə tabe olan Pasdaran fəaliyyət dairəsini genişləndirməyə çalışaraq kəşfiyyat toplama (həm daxildə, həm də xaricdə) və gizli əməliyyatlar üçün şöbələr yaratdı. Bu şöbələrin adları və funksiyaları tam məlum deyil. Lakin belə qruplardan biri Qüds (Yerusəlim) Qüvvələri kimi tanınır. O, MOIS kimi gizli əməliyyatların aparılmasına, eləcə də islam dünyasının digər bölgələrində xarici yarımhərbi qrupların hazırlanmasına və təşkilinə cavabdehdir; bu qruplara, guya, Livandakı şiə təşkilatı Hizbullah da daxildir. 1990-cı illərin sonlarında Pasdaran ilə əlaqəli bir təşkilatın agentləri Qərbi Avropada iranlı dissidentlərin qətlinə görə həbs olunmuş və məhkum edilmişdilər.

4)Rusiya və  Çin kimi ölkələr isə İranın əsas müttəfiqləri sayılır. Şahed” dronları – Rusiya ilə İran arasında əməkdaşlığın simvoludur. İrandan Rusiyaya ixrac edilən və daha sonra lisenziya əsasında yerli şəkildə istehsal olunan bu kamikadze dronlar Rusiya tərəfindən naviqasiya və radioelektron mübarizə texnologiyaları ilə təkmilləşdirilmişdir. Rusiya İran-a Shahed dronları-nı təkmilləşdirmək üçün hissələr təqdim edir, onlara daha yaxşı rabitə, naviqasiya və hədəfləmə imkanları qazandırır. Shahed dronları İranda istehsal olunur, lakin rusların da öz ölkə daxilində istehsal edilən versiyaları mövcuddur. Rusiya həmçinin bu silahların Rusiya-Ukrayna müharibəsi zamanı istifadəsi ilə bağlı təcrübəsini paylaşır və çoxsaylı dronlarla hücumların necə daha effektiv həyata keçirilə biləcəyinə dair məsləhətlər verir. Bu texnologiyalar ABŞ və İsrail tərəfindən başladılan müharibədə İranın istifadə etdiyi bəzi raketlərdə tətbiq olunan sistemlərə bənzəyir.Eyni zamanda Rusiya İranla kəşfiyyat məlumatlarının paylaşılmasını və hərbi əməkdaşlığı genişləndirərək, Tehranın regionda ABŞ qüvvələrini hədəf almasına kömək etmək məqsədilə peyk görüntüləri və təkmilləşdirilmiş dron texnologiyası təqdim edir. Çin ilə İran arasında strateji ittifaq son iyirmi ildə əhəmiyyətli dərəcədə inkişaf etmişdir; bu inkişaf ortaq geosiyasi maraqlar, iqtisadi qarşılıqlı asılılıq və ABŞ-ın Yaxın Şərqdəki dominantlığı ilə bağlı ümumi narahatlıqlardan təsirlənmişdir. Hər iki ölkə bu münasibəti yalnız ikitərəfli əməkdaşlıq çərçivəsi kimi deyil, həm də regional və qlobal güc balansını yenidən formalaşdırmağa yönəlmiş daha geniş təşəbbüsün ayrılmaz hissəsi kimi qiymətləndirir. 2021-ci ildə imzalanmış “25 illik Çin–İran Hərtərəfli Strateji Tərəfdaşlıq sazişi” bu əməkdaşlıqda mühüm mərhələ olmuşdur; bu saziş enerji, infrastruktur, təhlükəsizlik və texnoloji inkişaf sahələrində uzunmüddətli əməkdaşlıq üçün çərçivə müəyyən etmişdir. Sazişə görə, Çinin İran iqtisadiyyatına əhəmiyyətli investisiyalar qoyacağı və telekommunikasiya, nəqliyyat infrastrukturu və müdafiə texnologiyaları kimi strateji sahələrdə əməkdaşlığın gücləndiriləcəyi gözlənilir.